Jeziora przybrzeżne Bałtyku powstają z dawnych zatok morskich, które zostały odcięte od otwartego morza przez piaszczyste mierzeje. Piasek transportują i gromadzą prądy przybrzeżne, dlatego proces ten jest przykładem akumulacyjnej działalności morza.
Czym jest jezioro przybrzeżne?
Jezioro przybrzeżne, nazywane także przymorskim, to zbiornik wodny oddzielony od morza mierzeją. Mierzeja jest piaszczystym wałem, który powstaje wzdłuż brzegu. Zanim doszło do jej utworzenia, w miejscu jeziora znajdowała się zatoka połączona z wodami Bałtyku.
Po zamknięciu zatoki przez mierzeję zbiornik traci bezpośredni kontakt z otwartym morzem. Od tego momentu zaczyna się stopniowo zmieniać jego charakter. Woda morska nie dopływa już swobodnie, a dopływy rzeczne, opady i wody podziemne rozcieńczają pozostałą wodę słoną.
Jak powstaje jezioro przybrzeżne?
Najważniejszą rolę w tym procesie odgrywają prądy przybrzeżne. Przemieszczają one piasek i drobny materiał skalny wzdłuż brzegu, a następnie odkładają go w miejscach, gdzie spada energia ruchu wody. Powstawanie jeziora można przedstawić w kilku etapach:
- Istnienie zatoki – fragment morza wcina się w ląd i pozostaje połączony z otwartymi wodami.
- Transport piasku – prądy przybrzeżne przesuwają osady wzdłuż brzegu, zwłaszcza podczas falowania i sztormów.
- Akumulacja osadów – piasek odkłada się w pasie oddzielającym zatokę od morza i tworzy wydłużony wał.
- Rozwój mierzei – wał piaszczysty stopniowo się wydłuża i poszerza, ograniczając wymianę wody między zatoką a morzem.
- Odcięcie zatoki – gdy mierzeja zamknie zatokę, powstaje oddzielny zbiornik, czyli jezioro przybrzeżne.
Jest to więc proces budowy brzegu przez morze. Prądy przybrzeżne dostarczają materiał, a fale i prądy decydują o jego rozmieszczeniu. Po całkowitym odcięciu zatoki mierzeja staje się naturalną barierą między jeziorem a Bałtykiem.
Jakie cechy mają jeziora przybrzeżne?
Cechy tych zbiorników wynikają zarówno z ich płytkiej budowy, jak i z położenia za mierzeją. Woda może w nich silnie falować, a poziom lustra zmienia się pod wpływem wiatru, opadów, dopływów rzecznych i okresowego kontaktu z morzem. Do typowych właściwości jezior przybrzeżnych należą:
- Najczęściej są rozległe, ale płytkie, ponieważ zajmują dawne zatoki i obniżenia przy brzegu.
- Wykazują wahania poziomu wody, które mogą być związane z wiatrem, sztormami, opadami i odpływem.
- Z czasem ich wody stają się coraz mniej słone, ponieważ brak stałego dopływu wody morskiej pozwala na rozcieńczanie soli przez opady i dopływy słodkiej wody.
- Przy brzegach rozwija się roślinność szuwarowa, a zbiornik może stopniowo zarastać i wypełniać się osadami.
- Woda często jest mętna, a silne falowanie ogranicza rozwój roślinności podwodnej.
Słodzenie wód nie zawsze przebiega w takim samym tempie. Zależy między innymi od szerokości i szczelności mierzei, połączeń z morzem oraz ilości wody dopływającej z lądu. Dlatego niektóre zbiorniki zachowują lekko słonawy charakter, choć nie są już zatokami morskimi.
Przykłady jezior przybrzeżnych nad Bałtykiem
Polskie jeziora przybrzeżne leżą przede wszystkim na pobrzeżu Bałtyku. Są pozostałościami dawnych zatok oddzielonych przez mierzeje:
- Łebsko
- Gardno
- Jamno
- Sarbsko
- Resko Przymorskie
Łebsko, Gardno i Jamno należą do największych polskich jezior przybrzeżnych. Ich geneza jest inna niż jezior powstałych w zagłębieniach polodowcowych, ponieważ bezpośrednią przyczyną ich utworzenia było odcięcie zatok przez osady transportowane wzdłuż brzegu.
Najprościej zapamiętać ten proces jako przemianę zatoki w jezioro: prądy przybrzeżne usypują mierzeję, mierzeja odcina zatokę, a odcięty zbiornik z czasem słodzi swoje wody.
