Piętra roślinne w Tatrach tworzą układ stref, który zmienia się wraz z wysokością nad poziomem morza. Im wyżej, tym niższa temperatura, silniejszy wiatr, krótszy okres wegetacyjny i trudniejsze warunki dla roślin. W Tatrach wyróżnia się pięć głównych pięter: regiel dolny, regiel górny, piętro kosodrzewiny, piętro halne oraz piętro turniowe.
Dlaczego roślinność zmienia się wraz z wysokością?
Piętrowość roślinna jest skutkiem zmian klimatu zachodzących podczas wznoszenia się nad poziom morza. Średnia temperatura spada w przybliżeniu o 0,6°C na każde 100 m wysokości. Jednocześnie rośnie udział opadów śniegu, zwiększa się siła wiatru, a okres wegetacyjny staje się krótszy. Gleby są zwykle płytsze i mniej żyzne, dlatego drzewa stopniowo ustępują miejsca krzewom, murawom, mchom i porostom.
Tatry są dobrym miejscem do obserwowania tego zjawiska, ponieważ na stosunkowo niewielkim obszarze występują wszystkie główne piętra roślinne polskich gór poza piętrem niwalnym, czyli śnieżnym. Ich granice mają charakter umowny i mogą przesuwać się zależnie od stoku, podłoża oraz wpływu człowieka.
Piętra roślinne w Tatrach – zestawienie
| Piętro | Wysokość (m n.p.m.) | Dominująca roślinność |
|---|---|---|
| Regiel dolny | około 700–1250 | Lasy mieszane z bukiem, jodłą i świerkiem |
| Regiel górny | około 1250–1550 | Bory świerkowe, lokalnie limba i jarzębina |
| Piętro kosodrzewiny | około 1550–1800 | Zarośla kosodrzewiny i ziołorośla |
| Piętro halne | około 1800–2300 | Murawy wysokogórskie, trawy i rośliny zielne |
| Piętro turniowe | Powyżej około 2300 | Mchy, porosty i nieliczne rośliny naskalne |
Podane wysokości są orientacyjne. W różnych opracowaniach wartości graniczne mogą się nieco różnić, ponieważ przejście między piętrami odbywa się stopniowo.
Regiel dolny – lasy mieszane
Regiel dolny sięga mniej więcej od wysokości 700 do 1250 m n.p.m. To najniższe piętro leśne Tatr. W naturalnych zbiorowiskach ważną rolę odgrywają buk zwyczajny, jodła pospolita i świerk, a także jawor. W runie rosną paprocie, mchy, borówki i liczne rośliny kwitnące.
Obecny wygląd regla dolnego w wielu miejscach nie jest w pełni naturalny. Dawna wycinka, rozwój hutnictwa, budownictwo i pasterstwo doprowadziły do znacznego zmniejszenia udziału lasów bukowo-jodłowych. Na ich miejscu sadzono świerki, często tworząc drzewostany mniej zróżnicowane niż pierwotny las. W Tatrzańskim Parku Narodowym prowadzi się przebudowę części takich drzewostanów, aby zwiększyć ich zgodność z siedliskiem.
W tym piętrze mogą występować między innymi:
- Buk zwyczajny
- Jodła pospolita
- Świerk pospolity
- Jawor
Regiel dolny jest również środowiskiem wielu zwierząt, między innymi niedźwiedzia brunatnego, rysia, wydry i traszki karpackiej.
Regiel górny – bór świerkowy
Regiel górny rozciąga się zwykle od około 1250 do 1550 m n.p.m. Jest nazywany krainą świerka, ponieważ to właśnie ten gatunek dominuje w tutejszych lasach. Wraz ze wzrostem wysokości znikają buk i jawor, a jodła pojawia się coraz rzadziej. W wyższych partiach można spotkać limbę, jarzębinę i brzozę karpacką.
Warunki są tu wyraźnie surowsze niż w reglu dolnym. Zimy trwają dłużej, śnieg zalega przez większą część roku, a drzewa są narażone na wiatr i obciążenie śniegiem. W pobliżu górnej granicy lasu świerki stają się niższe, a ich korony schodzą niemal do ziemi.
W runie regla górnego rosną między innymi borówka czarna, szczawik zajęczy, paprocie, kosmatka olbrzymia i mchy. Zwierzęta spotykane w tym piętrze to między innymi ryś, niedźwiedź brunatny i pliszka górska.
Piętro kosodrzewiny – zarośla powyżej lasu
Piętro kosodrzewiny zajmuje zwykle zakres od około 1550 do 1800 m n.p.m. Jego najważniejszą rośliną jest kosodrzewina, czyli krzewiasta forma sosny górskiej. Jej elastyczne gałęzie przylegają do podłoża, dzięki czemu roślina dobrze znosi wiatr, ciężar śniegu i niskie temperatury.
Kosodrzewina nie tylko przystosowała się do trudnych warunków, ale też chroni górskie środowisko. Zatrzymuje śnieg, ogranicza spływ wody i zmniejsza erozję stoków. W niższej części piętra tworzy zwarte zarośla, natomiast wyżej stopniowo karleje i występuje w coraz luźniejszych płatach.
Wśród kosówki i na otwartych fragmentach terenu można znaleźć:
- Kosodrzewinę
- Jarzębinę i brzozę karpacką
- Borówkę czarną i borówkę brusznicę
- Tojad mocny, ciemiężycę zieloną i goryczki
Piętro kosodrzewiny jest związane między innymi ze świstakiem, a w jego pobliżu mogą pojawiać się także kozice i ptaki drapieżne.
Piętro halne – murawy wysokogórskie
Piętro halne, nazywane również alpejskim, rozciąga się mniej więcej od 1800 do 2300 m n.p.m. Drzewa już tu nie rosną, a kosodrzewina występuje tylko miejscami, zwykle w postaci niskich, rozproszonych krzewów. Dominują murawy wysokogórskie, trawy, krzewinki i ziołorośla.
Rośliny tego piętra muszą wykorzystywać krótki sezon wegetacyjny. Wiele z nich rośnie nisko przy ziemi, tworzy zwarte kępki albo formy poduszkowe. Na podłożu granitowym charakterystyczny jest sit skucina, który jesienią przybiera rdzawy kolor. W innych miejscach występują boimka dwurzędowa, goryczki, borówki i liczne gatunki roślin alpejskich.
Część hal ma także historię związaną z pasterstwem. Dawny wypas owiec ograniczał zarastanie muraw przez kosodrzewinę, dlatego obecny wygląd niektórych obszarów jest rezultatem zarówno warunków naturalnych, jak i działalności człowieka.
Typowe zwierzęta piętra halnego to:
- Kozica tatrzańska
- Świstak
- Płochacz halny
- Owady zapylające i inne bezkręgowce
Piętro turniowe – roślinność wśród skał
Piętro turniowe zaczyna się mniej więcej powyżej 2300 m n.p.m. Obejmuje najwyższe partie Tatr, w których dominują nagie skały, piargi i rumowiska. Gleba jest bardzo cienka, wiatr silny, a śnieg może utrzymywać się przez większą część roku. Z tego powodu nie ma tu zwartej pokrywy roślinnej.
Żyją jednak gatunki zdolne do wzrostu w szczelinach skalnych i niewielkich zagłębieniach, gdzie gromadzi się odrobina gleby oraz wody. Są to między innymi mchy, porosty, niskie murawy, skalnice, dzwonek alpejski, lepnica bezłodygowa i rojnik górski. W najwyższych partiach liczba gatunków jest niewielka, ale część z nich ma wysoką wartość przyrodniczą i występuje w Polsce tylko w Tatrach.
Najbardziej charakterystycznym większym zwierzęciem tego piętra jest kozica. Wśród skał pojawiają się również owady oraz ptaki przelatujące nad graniami.
Dlaczego granice pięter nie są liniami prostymi?
Wysokość nad poziomem morza wyznacza ogólny układ pięter, ale nie decyduje o nim samodzielnie. Granica lasu może przebiegać wyżej na stoku dobrze nasłonecznionym i osłoniętym od wiatru, a niżej na zboczu chłodnym, zacienionym lub często nawiedzanym przez lawiny.
Znaczenie ma również ekspozycja. Stoki południowe otrzymują więcej promieniowania słonecznego, dlatego panują na nich cieplejsze warunki. Na stokach północnych roślinność może występować niżej. Lokalne różnice powodują także nachylenie terenu, wilgotność, zaleganie śniegu i rodzaj podłoża geologicznego. Na wapieniach i dolomitach mogą rozwijać się inne zbiorowiska niż na granicie.
Na obecny obraz Tatr wpłynęli także ludzie. Wycinka i gospodarka leśna zmieniły skład regla dolnego, a pasterstwo przyczyniło się do powstania lub utrwalenia części polan i hal. Dlatego dzisiejszej górnej granicy lasu nie zawsze można traktować jako wyłącznie naturalnej.
Jak chronić roślinność Tatr?
Roślinność wysokogórska rośnie powoli i słabo regeneruje się po uszkodzeniu. Turysta może ograniczyć presję na piętra roślinne, stosując kilka prostych zasad:
- Poruszaj się wyłącznie po wyznaczonych szlakach.
- Nie zrywaj roślin i nie wynoś ich poza teren parku narodowego.
- Nie skracaj drogi przez murawy, piargi ani płaty kosodrzewiny.
- Zabieraj śmieci ze sobą i respektuj regulamin Tatrzańskiego Parku Narodowego.
- Nie dokarmiaj dzikich zwierząt i obserwuj je z bezpiecznej odległości.
Piętrowość roślinna pozwala odczytać historię i warunki Tatr podczas zwykłej wędrówki. Od lasów regla dolnego, przez bory świerkowe i kosodrzewinę, aż po murawy oraz nagie turnie widać, jak wysokość kształtuje życie roślin i zwierząt. To jeden z najbardziej czytelnych sposobów, by zrozumieć Tatry jako dynamiczny, wrażliwy ekosystem.
