Rezerwat przyrody i użytek ekologiczny to prawnie wiążące formy ochrony przyrody, ale różnią się rangą, skalą oraz organem ustanawiającym. Rezerat tworzy Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska, natomiast użytek ekologiczny ustanawia rada gminy. Pierwszy chroni cenne ekosystemy lub ich fragmenty, drugi najczęściej niewielkie lokalne enklawy, takie jak oczka wodne, torfowiska czy śródpolne zadrzewienia.
Rezerwat przyrody a użytek ekologiczny – najważniejsze różnice
Obie formy wynikają z ustawy o ochronie przyrody i mają chronić bioróżnorodność przed degradacją. Nie oznacza to jednak, że stosuje się je w takich samych sytuacjach. Rezerwat ma wyższą rangę ochronną i zwykle obejmuje obszar o większych walorach przyrodniczych. Użytek ekologiczny pozwala zabezpieczyć cenne miejsca o mniejszej skali, które nie wymagają ochrony rezerwatowej.
Najważniejsze rozbieżności przedstawia tabela:
| Kryterium | Rezerwat przyrody | Użytek ekologiczny |
|---|---|---|
| Organ ustanawiający | Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska, a w określonych przypadkach minister właściwy do spraw środowiska | Rada gminy w formie uchwały, po uzgodnieniu z RDOŚ |
| Ranga | Wysoka forma ochrony obszarowej | Lokalna forma ochrony pojedynczego obiektu lub niewielkiego obszaru |
| Cel | Ochrona cennych ekosystemów, ich fragmentów, siedlisk, gatunków albo tworów przyrody nieożywionej | Ochrona pozostałości ekosystemów ważnych dla różnorodności biologicznej |
| Zarządzanie | Nadzór sprawuje organ ochrony przyrody, często przy udziale służb leśnych lub innych zarządców terenu | Zakazy i cele ochrony określa uchwała rady gminy, a nadzór wskazuje się w tej uchwale |
W obu przypadkach mogą obowiązywać zakazy dotyczące między innymi niszczenia roślinności, zanieczyszczania terenu, zmiany jego ukształtowania czy prowadzenia określonych prac. Ich zakres zależy od aktu ustanawiającego daną formę ochrony. Naruszenie zakazów może skutkować odpowiedzialnością prawną, dlatego tablica informująca o nazwie obiektu i obowiązujących ograniczeniach ma znaczenie nie tylko porządkowe.
Użytek ekologiczny – lokalna ochrona cennych enklaw
Użytek ekologiczny służy zachowaniu niewielkich, lecz wartościowych przyrodniczo obiektów. Mogą to być naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, bagna, torfowiska, starorzecza, wydmy, kępy drzew i krzewów, wychodnie skalne albo miejsca rozrodu i przebywania rzadkich gatunków.
Takie obiekty bywają zbyt małe lub mają zbyt ograniczony zakres walorów, aby tworzyć tam rezerwat. Nie oznacza to jednak, że ich znaczenie jest niewielkie. Małe mokradło może zatrzymywać wodę, stanowić miejsce rozrodu płazów i owadów, a zadrzewienie śródpolne zapewniać schronienie ptakom oraz drobnym ssakom.
Ustanowienie użytku zaczyna się zwykle na poziomie lokalnym. Rada gminy określa w uchwale nazwę, położenie, cele ochrony, sprawującego nadzór oraz zakazy obowiązujące na danym terenie. Przykładem jest użytek ekologiczny Góra Tuł, utworzony w 2007 roku dla zachowania różnorodności biologicznej i ochrony łąk storczykowych. Innym przykładem może być Dolina Kochłówki w Rudzie Śląskiej, obejmująca podmokłą dolinę rzeki, zbiorniki wodne i fragmenty łęgów.
Użytki ekologiczne mogą wymagać ochrony czynnej, na przykład utrzymywania odpowiedniego poziomu wody na torfowisku albo koszenia łąk, aby nie zarastały krzewami. Konkretne działania muszą uwzględniać cel ochrony i zasady określone dla danego obiektu.
Wśród obiektów, które często obejmuje się tą formą ochrony, znajdują się:
- śródleśne i śródpolne oczka wodne
- torfowiska, bagna i podmokłe łąki
- starorzecza oraz niewielkie naturalne zbiorniki wodne
- kępy drzew, zadrzewienia i płaty nieużytkowanej roślinności
- miejsca występowania rzadkich lub chronionych gatunków
Rezerwat przyrody – wyższa ranga ochrony
Rezerwat przyrody chroni obszary zachowane w stanie naturalnym lub niewiele zmienione przez człowieka. Ochroną może zostać objęty cały ekosystem, wybrany gatunek, siedlisko, krajobraz albo element przyrody nieożywionej. Zasady ochrony bywają bardziej rygorystyczne niż w użytku ekologicznym, zwłaszcza gdy wrażliwość obszaru wymaga ograniczenia ruchu turystycznego lub określonych prac.
Rezerwaty dzieli się według głównego przedmiotu ochrony. W Polsce występują między innymi rezerwaty leśne, florystyczne, faunistyczne, torfowiskowe, krajobrazowe, wodne oraz rezerwaty przyrody nieożywionej. Taki podział wskazuje, jakie wartości mają decydujące znaczenie dla ochrony.
Przykładem jest rezerwat Zadni Gaj, utworzony w 1957 roku dla ochrony stanowisk cisa pospolitego. Z kolei rezerwat Torfowisko Borówki chroni torfowisko przejściowe, bór bagienny oraz związane z nimi rzadkie gatunki roślin i zwierząt.
Za ustanawianie rezerwatów odpowiada przede wszystkim Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska. RDOŚ uczestniczy także w nadzorowaniu ochrony, uzgadnianiu działań oraz reagowaniu na zagrożenia. W praktyce współpracuje z właścicielami i zarządcami gruntów, nadleśnictwami, policją oraz innymi służbami.
Wjazd pojazdem silnikowym, niszczenie roślinności czy zanieczyszczanie terenu mogą naruszać przepisy zarówno w rezerwacie, jak i w użytku ekologicznym. Przykład rezerwatu Zadni Gaj i użytku Góra Tuł pokazuje, że nielegalne przejazdy motocyklistów mogą uszkadzać siedliska, płoszyć zwierzęta i niszczyć rośliny objęte ochroną.
Którą formę ochrony wybrać?
Rezerwat stosuje się wtedy, gdy ochrony wymaga cenny obszar lub ekosystem o wysokiej randze przyrodniczej, na przykład kompleks leśny, torfowisko, stanowisko rzadkiego gatunku albo wyjątkowa forma geologiczna. Użytek ekologiczny sprawdza się przy mniejszych, lokalnych obiektach, które pełnią ważną funkcję dla przyrody, choć nie mają skali typowej dla rezerwatu.
Nie należy traktować użytku jako ochrony pozornej. Jest to narzędzie pozwalające gminie szybko zabezpieczyć lokalną enklawę bioróżnorodności i określić zakazy dopasowane do jej charakteru. Rezerwat i użytek ekologiczny pełnią więc różne, ale uzupełniające się funkcje: pierwszy chroni obszary o wyższej randze, drugi zabezpiecza cenne przyrodniczo miejsca blisko codziennego otoczenia mieszkańców.
